Andere oorzaken van hyperthyreoïdie

Een te snelle schildklier wordt vaak veroorzaakt door de ziekte van Graves. Maar als dat bij jou niet het geval is, is de volgende vraag: wat dan wél? Als je klachten hebt van een te snelle schildklier, maar de oorzaak nog niet duidelijk is, kan dit overzicht helpen om beter te begrijpen wat er mogelijk speelt.

Er zijn meerdere oorzaken die in bloedonderzoek hetzelfde beeld kunnen geven (laag TSH, hoog fT4), maar die onderling sterk verschillen. Dat verschil is belangrijk, omdat het bepaalt wat er in je schildklier gebeurt en welke behandeling nodig is.

Eerst kort de termen
- Hyperthyreoïdie: De schildklier maakt zelf te veel hormoon aan.
- Thyreotoxicose: Er is te veel schildklierhormoon in het bloed, ongeacht de oorzaak. 
Niet elke thyreotoxicose is dus hyperthyreoïdie. En juist dat onderscheid zie je terug in de drie situaties hieronder, waarin ik de meest voorkomende oorzaken behandel:

1. De schildklier maakt zelf te veel hormoon
Dit lijkt het meest op Graves: de schildklier is actief en blijft hormoon produceren.

Knobbels in de schildklier (toxisch struma)
Een veelvoorkomende andere oorzaak zijn knobbels die zelfstandig hormoon gaan aanmaken. Er zijn twee vormen: 
- Toxisch adenoom: één actieve knobbel
- Toxisch multinodulair struma: meerdere actieve knobbels
"Toxisch” betekent hier dat de knobbel(s) zelfstandig hormoon produceren, los van de normale aansturing. Het zegt niets over kwaadaardigheid.

Delen van de schildklier reageren niet meer op de normale aansturing en blijven hormoon produceren, ook als het lichaam dat niet nodig heeft. Klachten ontstaan vaak geleidelijk, in het begin soms minder opvallend dan bij Graves. Oogklachten zoals bij Graves komen hierbij niet voor.

Dit wordt vastgesteld met bloedonderzoek en met schildklierscan (laat gebieden met verhoogde opname zien, zogenaamde “warme” knobbels). Soms produceren knobbels relatief meer T3 dan T4, waardoor in het bloed eerst alleen T3 verhoogd kan zijn. De oorzaak blijft dan meestal dezelfde: zelfstandig werkend schildklierweefsel dat aan de normale aansturing ontsnapt.

Knobbels worden behandeld met radioactief jodium (meest gebruikt) of een operatie bij grotere struma of drukklachten. Soms wordt tijdelijk medicatie gegeven (zoals Strumazol), meestal als overbrugging totdat een definitieve behandeling is gekozen. Medicatie is in de tussentijd nodig om de overproductie te stoppen.

2. De schildklier lekt hormoon (ontsteking)
Hier maakt de schildklier niet te veel hormoon aan, maar komt er tijdelijk te veel hormoon vrij. Ontsteking van de schildklier heet thyroiditis. Voorbeelden: stille (pijnloze) thyroiditis, postpartum thyroiditis (na zwangerschap) en subacute thyroiditis, vaak met een pijnlijke schildklier na een infectie.

De schildklier raakt ontstoken, vaak door een immuunreactie, en geeft opgeslagen hormoon af aan het bloed. Dat merk je vaak aan een meer plots begin. Klachten kunnen wisselen. Na verloop van tijd kan de schildklier juist te traag worden.   Of dit bij jou het geval is, wordt onderzocht met bloedonderzoek, het verloop van de waarden en eventueel met een scan waarbij juist weinig opname van de radioactieve vloeistof te zien is. Soms is het onderscheid met Graves in het begin niet meteen duidelijk.

Bij een duidelijke schildklierontsteking wordt meestal geen Strumazol gegeven, omdat er geen echte overproductie is. Vaak wordt gekozen voor alleen klachtenremming, bijvoorbeeld bètablokkers en regelmatig controleren van waarden. Dit is meestal een tijdelijk proces dat vanzelf herstelt.

3. De oorzaak ligt buiten de schildklier
Hier komt het teveel aan hormoon niet doordat de schildklier zelf overactief is. Voorbeelden van externe oorzaken zijn:
- Te hoge dosering schildkliermedicatie (zoals levothyroxine), bijvoorbeeld bij block en replace
- Jodiumbelasting (bijvoorbeeld via contrastmiddelen of medicatie zoals amiodaron)
De hoeveelheid schildklierhormoon in het lichaam loopt op, terwijl de schildklier zelf niet zelfstandig harder werkt. De klachten lijken daardoor op die van een te snelle schildklier.

Vaak is er een duidelijke aanleiding. In de meeste gevallen is dit goed omkeerbaar zodra de oorzaak wordt weggenomen. Of dit bij jou het geval is, wordt bekeken met bloedonderzoek en een gesprek over je medicatie en blootstelling. Aan de hand daarvan wordt de oorzaak aangepast of gestopt. Soms worden klachten tijdelijk ondersteund met medicatie. 

Kan er een aparte oorzaak zijn voor verhoogde T3?
Soms is alleen T3 verhoogd terwijl T4 nog normaal is. Dit wordt ook wel T3-thyreotoxicose genoemd. Dit is meestal geen aparte oorzaak, maar een vroege fase van een te snelle schildklier of een specifiek patroon, bijvoorbeeld bij knobbels. De onderliggende oorzaak blijft dus hetzelfde. De verhouding tussen T3 en T4 kan per persoon verschillen, maar dit wijst meestal niet op een aparte oorzaak.

Zeldzamere oorzaken
Naast bovenstaande oorzaken zijn er ook situaties die minder vaak voorkomen, maar wel een rol kunnen spelen als andere verklaringen niet passen.

Aangeboren (ectopisch) schildklierweefsel
In zeldzame gevallen is er schildklierweefsel aanwezig buiten de normale plek in de hals. Dit wordt ectopisch schildklierweefsel genoemd. Dit weefsel bevindt zich meestal in of rond de hals, maar kan in uitzonderlijke gevallen ook buiten dit gebied voorkomen, bijvoorbeeld in de borstkas. Het kan, net als normaal schildklierweefsel, hormoon produceren. Het is vanaf de geboorte aanwezig, maar geeft vaak pas later klachten doordat het onder invloed van TSH of hormonale veranderingen actiever kan worden.

Er zijn vaak geen duidelijke klachten. Soms is er een zwelling op een ongebruikelijke plek. Dit weefsel is soms te voelen, maar wordt meestal met een scan vastgesteld. Behandeling is alleen nodig als het klachten geeft, groeit of actief hormoon produceert. In dat geval zijn de opties: controleren, radioactief jodium en soms een operatie.

Struma ovarii (schildklierweefsel in een eierstokgezwel)
Zeer zelden ontstaat hyperthyreoïdie door schildklierweefsel in een gezwel van de eierstok. Dit heet struma ovarii. Dat weefsel kan zelfstandig schildklierhormoon produceren.

Schildklierstimulatie door hCG (bijvoorbeeld zwangerschap)
In sommige situaties wordt de schildklier tijdelijk gestimuleerd door het hormoon hCG. hCG lijkt op TSH (het hormoon dat de schildklier aanstuurt) en kan de schildklier tijdelijk stimuleren om extra hormoon te produceren. Dit kan spelen in het begin van de zwangerschap, bij hogere hCG-waarden (bijvoorbeeld bij een meerlingzwangerschap) en in zeldzame gevallen ook los van zwangerschap, bij aandoeningen met verhoogd hCG.

Dit type ontregeling geeft vaak milde klachten en heeft geen typische kenmerken van Graves, zoals oogklachten. Bloedonderzoek geeft hier uitslag en behandeling is meestal niet nodig, de waarden normaliseren vanzelf. Alleen bij klachten kan aan tijdelijke ondersteuning worden gedacht. 

Overproductie van TSH door de hypofyse
Heel zelden ligt de oorzaak niet in de schildklier, maar in de hypofyse. De hypofyse maakt in dat geval te veel TSH aan, waardoor de schildklier continu wordt gestimuleerd. Dat geeft klachten van een te snelle schildklier maar een afwijkend bloedbeeld. TSH is hierbij niet onderdrukt en kan zelfs verhoogd zijn. Behandeling hiervan is een specialistisch traject dat zich richt op de oorzaak in de hypofyse. 

Zeldzamere uitingsvormen van Graves
Niet elke zeldzame schildkliergerelateerde klacht is een aparte oorzaak van hyperthyreoïdie. Sommige verschijnselen horen juist bij Graves zelf, maar komen veel minder vaak voor.
👉 Pretibiaal myxoedeem bij Graves 
👉 Thyroid acropachy bij Graves

Wat betekent 'geen Graves' voor jou?
Als je geen Graves hebt, is het belangrijk om te weten welke oorzaak wél speelt. Dat bepaalt of het tijdelijk is of niet, of behandeling nodig is en zo ja, welke behandeling passend is. Twijfel je over de oorzaak of herken je je niet in het beeld dat je hebt gekregen? Bespreek dit dan met je arts.

Voor de medische details en behandelkeuzes kijk op: 
👉 Thuisarts.nl
👉 Richtlijnendatabase.nl

Lees ook
👉 Schildklierknobbels en hyperthyreoïdie – hangen ze altijd samen
👉 Wat als je diagnose Ziekte van Graves niet meteen duidelijk is - aanvullend onderzoek met scan of punctie